CÒN DUYÊN...

Cuối tuần. Loanh quanh vài nhà sách, tôi cũng kiếm được mấy CDs Quan họ (Những CDs này từng có hồi ở Hà Nội nhưng đã không mang vào SG dù có người gợi ý mang đi khi rời xa miền Bắc). Sau hai năm quen dần với giọng nói, không gian miền Nam, và cùng những ngày vùi đầu với ngoại ngữ, đĩa Quan họ tự dưng làm tôi giật mình. Nghe một lần. Nghe nhiều lần. Nghe trước khi đi ngủ. Nghe giữa giờ trưa. Vẫn thế thôi, lời hát đã quen, giai điệu đã thuộc, mà sao như thể lâu lắm rồi mình ngủ, nay được đánh thức...

Một không gian miền Bắc trải dài trước mặt. Tường gạch đỏ chỗ lồi chỗ lõm trơ ra. Mái ngói nâu không đồng đều nghiêng nghiêng dốc thời gian. Và những cánh áo nâu cũ kỹ của những cụ bà áo nâu, khăn mỏ quạ. Tôi biết, những hình ảnh này đang mất đi. Những cánh áo sẽ theo các cụ về đất hết trong tương lai gần. Những tường gạch, mái ngói nâu sẽ thay bằng đủ thứ tường, ngói khác theo kiểu kiến trúc mà chắc hẳn sẽ không ai biết đó là kiểu gì...Tôi thấy nhói trong tim mình một cơn như tay ai đó bóp nhẹ mà buốt. Hình như ai đó đang lấy đi của mình một cái gì đó mà mình không đủ sức níu giữ...

Dù chỉ là "đất ở" thôi, nhưng không gian đó từ bao giờ đã thuộc về mình đúng nghĩa từ "sở hữu". Cái không gian mà người bạn tri âm hiểu được mình rất cần từ ánh mắt, nên mỗi chuyến đi dã ngoại cậu thường rủ mình tới đó. Quan họ ra đời từ đó và sống ở đó. Đình chùa miếu mạo quần tụ lại cũng từ nó. Làn khói hương cũng tạo cảm giác linh thiêng hơn từ đó. Giọt mưa xuân cũng đầy sức sống hơn từ đó. Đến cả lối đi, thơ hơn cũng từ đó...

Có ai nghĩ đến việc làm một điều gì đó cho không gian văn hóa Kinh Bắc không nhỉ? Mà rằng nghĩ cũng chỉ để mà nghĩ thôi, mất còn là lẽ tự nhiên, nhưng mất sớm hay mất muộn lại do ý thức con người. Không gian văn hóa cũng có sự đấu tranh sinh tồn của nó. Nhiều khi, chết đi để mãi giữ một hình hài đẹp cho hậu thế hoài cổ, hơn là tồn tại với một hình hài què quặt và vụng về...

Một người bạn Mỹ nghe đĩa Quan họ, bắt tôi lý giải từng chữ. Cậu ta ngạc nhiên về những ca từ lạ nhưng lại đắm mê giai điệu. Khi cậu xem DVD, cậu mới ngạc nhiên thốt lên: "Một không gian mê hoặc". Cậu bắt bằng mọi giá phải đưa cậu mục sở thị trong mùa Xuân tới...Tôi biết, rồi tôi sẽ phải giải thích với cậu nhiều về những thứ sẽ khác với cậu tưởng tượng, và khác với những gì tưởng như yên bề trong tâm thức của tôi...

Như thể còn ở đó những buổi trưa mùa hạ ngồi góc chùa nghe vẳng quan họ qua radio. Như thể còn ở đó những mùa Xuân xem quan họ còn duyên.

Bây giờ, thấy liền anh liền chị "hàng thật" cứ khoe duyên nhiều nhưng thấy chẳng mấy còn duyên nữa. Vì đơn gian không gian sống của cái duyên ấy đang từ từ trôi như sóng...

Tôi cũng thấy lòng mình là sóng, dù sóng nhẹ...

AI TẠO RA KẺ THÙ?

Đọc xong hai bức thư này, tôi giá như rằng mọi thanh niên Trung Quốc đều nghĩ như Quách Tương Uy.

Xin lỗi Ailien Tran và thật sự lấy làm xấu hổ với tôi, khi tôi không viết được những dòng như thế.

Chẳng ai muốn lấy chính máu mình để gây thêm thù hận. Chết để bảo vệ từng tấc đất cha ông là một cái chết anh hùng. Nhưng lấy cái chết của người khác mà mưu lợi là một việc đáng ghê tởm và lịch sử sẽ không bao giờ tha thứ.

Sự hy sinh của Huyền Trân cho Đại Việt được đất và cho vua cha yên vững ngai vàng đâu có gì khác nhau. Hy sinh thì cao quý nhưng phía sau sự hy sinh là cái gì thì lịch sử sẽ phán xét. Nhưng, hy sinh vì dân tộc là một nghĩa vụ. Dân tộc, nên nhớ vậy. Không một nhóm người nào được quyền nhân danh dân tộc, được quyền đại diện cho lịch sử bốn ngàn năm bằng chính người dân. Cũng không một hệ tư tưởng nào được quyền nhân danh nguyện vọng cuả nhân dân. Mà chỉ có, dân đồng ý hay không đồng ý, lựa chọn hay không lựa chọn.

Và cái cuối cùng: Hòa bình-một giá trị nhân văn cao cả.

Lá thư của hai người trẻ

Trung Quốc và Việt Nam có cuộc chiến ngắn nhưng đẫm máu năm 1979
Thư trao đổi của hai nữ công dân Việt Nam và Trung Quốc thể hiện cái nhìn của hai người trẻ về quan hệ phức tạp giữa hai nước.

Cô Ailien Tran, Nghiên cứu sinh Fulbright 2009, có cảm xúc sau khi đọc bài viết trên BBC của Quách Tương Uy liên quan cuộc chiến biên giới 1979.

Đáp lại, nữ sinh Trung Quốc đang học ở London bày tỏ suy nghĩ của cô về chiến tranh và hòa bình.

Thư của Ailien Tran:

Khi cuộc chiến tranh biên giới bùng nổ, tôi còn là trẻ con học tiểu học. Cha tôi vẫn còn trong trại tù cải tạo, và gia đình tôi bị đuổi ra sống trước mái hiên nhà cũ của mình. Là một đứa trẻ thơ, tôi bị bối rối giữa hai lối suy nghĩ và lời nói hoàn toàn trái ngược giữa nhà trường và mọi người trong xóm.

Lúc đó còn quá sớm để người Sài Gòn quên đi những ký ức của sự phồn thịnh trước năm 1975. Người ta không quan tâm mấy đến tin tức từ biên giới phía Bắc, và họ cũng chẳng cảm động bao nhiêu về sự hy sinh của bộ đội miền Bắc. Họ vẫn còn vương vấn về sự kiện lịch sử đã thay đổi cuộc đời của họ cách đó 4 năm.

Từ sự sụp đổ của Sài Gòn năm 1975, đối với người miền Nam, bộ đội miền Bắc không hẳn là "anh hùng trong lòng" họ và miền Bắc không hoàn toàn là “quê hương trong trái tim” họ. Thế nhưng, càng ngày càng nhiều những câu chuyện và hình ảnh của người dân miền Bắc chạy nạn về phía Nam để tránh sự tàn sát của quân Trung Quốc, người miền Nam dần dần và thậm chí mau chóng cảm nhận tình nghĩa đồng bào cốt nhục của những sự mất mác mà người miền Bắc phải gánh chịu.

Người miền Nam bắt đầu hưởng ứng lời kêu gọi yêu nước của chính quyền mới. Thế là một lần nữa tâm hồn và ý chí Việt Nam lại thu về một mối, đó là ủng hộ và bảo vệ những gì Việt Nam, bất kể Nam hay Bắc, và chống lại những gì ngoại bang, bất kể là Trung Quốc, Pháp, hay Mỹ.

Là trẻ con tuổi tiểu học, tôi không biết lựa chọn gì hơn là nghe theo mọi người quanh mình. Tôi đã từng phẫn nộ và căm thù lính Trung Quốc dựa trên sự miêu tả của chính quyền. Và rồi tôi lớn lên, những ký ức về cuộc chiến tranh biên giới trôi vào quên lãng. Tôi cùng gia đình sang định cư ở Hoa Kỳ, và chật vật với cuộc sống mới. Tôi học hành và làm việc với rất nhiều sắc tộc khác nhau, trong đó có người đến từ Trung Quốc.

Tôi làm bạn và trở nên thân thiết với rất nhiều loại người khác nhau, ngay cả người Trung Quốc. Chưa bao giờ tôi nhớ hoặc nghĩ về cuộc chiến biên giới. Suốt ba mươi năm qua, chính quyền Việt Nam lẫn Trung Quốc đều không nhắc đến cuộc chiến này một cách chính thức hay tưởng niệm một cách long trọng nhưng gần đây, đôi khi cũng có những lời bàn tán đây đó làm tôi suy tư.

Tôi đọc “Ký ức của những người bị quên lãng” của Quách Tương Uy đăng tải bởi BBC Vietnamese, và nhận thấy một sự thay đổi trong tâm hồn.

Hình ảnh người chiến binh Trung Quốc, đã từng làm tôi căm phẫn năm nào, không còn đáng ghét như xưa. Tôi nhìn tấm ảnh chụp những chiến binh rất trẻ tuổi trong đồng phục quân đội mà xót xa trong lòng.

Những chiến binh Trung Quốc này cũng ngây thơ và đầy tình cảm. Nếu họ không bị nhồi sọ hoặc cưỡng ép đi ra chiến trận, có lẽ họ cũng chẳng bao giờ làm hại ai.
Ailien Tran
Họ còn quá trẻ, lẽ ra họ phải được sống sung sướng cùng gia đình, tại sao họ phải làm lính và bỏ mạng tại Việt Nam hoặc sống sót với thân thể không lành lặn và nguyên vẹn, để rồi họ mau chóng bị lãng quên sau những tiếng tung hô của trận đánh cuối cùng. Trong bức ảnh này, những chiến binh Trung Quốc có vẻ rất tự hào và ngạo nghễ trên đường tiến đánh và giết hại người Việt Nam. Lẽ ra, tôi phải căm phẫn khi nhìn bức ảnh này.

Song, tôi lại thấy thương cảm cho họ. Tại sao? Vì họ cũng là con người thôi. Họ cũng yêu đời và thèm được sống như anh trai tôi hay cháu trai tôi vậy. Tôi còn nhớ khi còn bé thơ, tôi thường căm thù hình ảnh những người lính Pháp, Mỹ và Trung Quốc cạnh bên những thường dân Việt Nam không “một tấc sắt” trong tay. Nhưng ngày nay, sau khi được sống và làm việc với họ trên đất Hoa Kỳ, tôi nhận ra rằng họ cũng chỉ là những thanh niên rất trẻ, ngây thơ, yêu đời và đầy khát vọng hạnh phúc như những thanh niên Việt Nam mà tôi từng gặp cả đời tôi.

Quách Tương Uy viết về tâm tư tình cảm của những chiến binh Trung Quốc trong cuộc chiến tranh biên giới rất hồn nhiên làm tôi rất cảm động.

Những chiến binh Trung Quốc này cũng ngây thơ và đầy tình cảm. Nếu họ không bị nhồi sọ hoặc cưỡng ép đi ra chiến trận, có lẽ họ cũng chẳng bao giờ làm hại ai, đừng nói gì đến giết hại người Việt Nam ở Lạng Sơn.

Tôi hy vọng rằng sẽ không còn chiến binh Trung Quốc bỏ mạng ở Việt Nam dù đó là “sự hy sinh anh hùng". Chẳng có người Việt Nam nào muốn chiến tranh hoặc gây hấn với Trung Quốc.

Thanh niên Trung Quốc có quyền được sống hạnh phúc và theo đuổi những ước mơ giản dị của một đời người, đó là tình yêu, gia đình và sự sung túc. Họ không cần làm anh hùng trên chiến trận Việt Nam, để rồi mang lại đau thương cho gia đình và bản thân họ, và cuối cùng là bị quên lãng một cách tàn nhẫn bởi những người đã từng hun đúc ý chí anh hùng ngắn ngủi và đáng sợ ấy.

Thư của Quách Tương Uy

Thân gửi người bạn Việt Nam,


Nữ sinh Quách Tương Uy đang học ngành Quan hệ Quốc tế
Cảm ơn suy nghĩ của bạn. Tôi rất xúc động vì những lời bạn viết trong thư, đó cũng chính là xúc cảm của tôi về cuộc chiến và hòa bình.

Tôi hiện là sinh viên ngành Quan hệ Quốc tế, thành ra chiến tranh và hòa bình là chủ đề tôi luôn quan tâm, nhất là chiến tranh. Chúng ta nói về chiến tranh thường xuyên quá đến nỗi ta gần như tin rằng hòa bình chỉ là khoảng lặng tạm thời giữa hai cuộc chiến.

Trong lớp học, chúng tôi thảo luận về tranh chấp ở Biển Đông, hiện đại hóa quân sự của Trung Quốc và cán cân quyền lực ở Đông Nam Á. Chúng tôi kết luận thật dễ dàng rằng xung đột tất yếu xảy ra vì quyền lợi các nhà nước đòi hỏi phải có giao tranh.

Ngoài lớp học, tôi có trông thấy những bức hình trên mạng BBC về hạm đội Trung Quốc. Tôi hiểu nỗi lo âu sâu sắc của các nước láng giềng Đông Nam Á, đặc biệt là Việt Nam.

Hòa bình trong thực tế luôn là một lựa chọn, và một ngày kia nó sẽ là lựa chọn duy nhất.
Quách Tương Uy
Nhưng tôi vẫn tin, thực lòng tin rằng, chúng ta vừa có thể là những người thực tiễn nhưng cũng tin vào hòa bình, vì hòa bình trong thực tế luôn là một lựa chọn, và một ngày kia nó sẽ là lựa chọn duy nhất.

Bạn có lý khi nói về những con người cụ thể trong chiến cuộc. Từ “quân đội” thật lạnh lùng, đáng sợ, thể hiện bộ máy nhà nước có khả năng giết người. Nhưng khi chúng ta nhìn sâu hơn, ta sẽ nhận ra mỗi người lính là một cá thể đầy ý nghĩa. Anh ta có thể là chồng, người tình, anh trai, con trai; và người lính đó cũng là cha tôi phục vụ trong quân đội Trung Quốc.

Nếu ở nơi chiến trường có ai đó ngần ngừ khi ra trận vì không muốn đánh mất vĩnh viễn người thân, thì điều đó cũng chẳng có gì là ích kỷ. Điều này không dính dáng gì đến lòng yêu nước, mà chúng ta đang bàn đến lòng nhân văn.

Khi còn bé, sống trong những câu chuyện của cha kể về những bóng ma Việt Nam xa lạ, tôi nghĩ mình sẽ đồng ý với việc giết người để bảo vệ “chúng tôi”. Nhưng sự thực không phải thế, các bạn không phải là bóng ma; những người lính Việt Nam cũng giống như cha tôi. Biên giới ngăn cách – cũng như kẻ thù - là do nhà nước tạo ra.

Vì thế, khi tôi đọc bình phẩm khiêu khích và kiêu ngạo của một số bạn Trung Quốc trên mạng, tưởng tượng các máy bay, tàu chiến khống chế Biển Đông, tôi cho rằng các bạn ấy thật ngây thơ về bạo lực và chiến tranh.

Quân đội trong tư cách bộ máy nhà nước quả có thể giết người. Nhưng chúng ta, những con người, thì không.

Trước thềm xung đột, nếu chúng ta có thể tự hỏi ai sẽ chịu đau khổ, chúng ta sẽ biết chiến tranh không phải là cách dễ dàng hơn để giải quyết.

Người bạn của tôi ạ, đó là vì sao, giống như bạn, tôi tin vào hòa bình.

CÓ NHỮNG MẶT NGƯỜI KHÔNG QUEN LÀ VÌ...

Cả thành phố như bị nắng ăn tươi nuốt sống và những mặt người nhàu nhĩ cùng những lo lắng khác nhau. Cái lo lắng của hắn không giống mọi người. Không cơm áo gạo tiền. Không bài hay tin dở. Nhiều "không" như người mất trí. Hắn đi học lúc 7:30 đến 9:30 AM. Thời gian còn lại đi làm. Tối lại vội vàng qua Bộ ngoại giao học tiếp.

Mà dạo này hình như cũng hơi mất trí. Đi đường quẹo phải cứ liên miệng bảo tài xế bên trái. Đi họp báo Lê Công Định, cứ đinh ninh giới thiệu phóng viên báo Phụ nữ mà mọi người nghe ra là báo Pháp luật. Là mình đúng hay tai thiên hạ đúng nhỉ? Báo Pháp luật làm to chuyện lên mà nói mình mạo danh chắc cũng cúi đầu nhận tội quá.

Dạo này cúi đầu nhận tội hơi nhiều. Có những chuyện vặt tưởng sẽ phải tự đấu tranh để bảo vệ mình đến cùng, thôi thì cũng nhận đi cho rồi, mình cũng có phần lỗi trong đó. Buổi họp không nặng nề, không bất ngờ. Chị Đức Phong, Thiên Nga và Nguyễn Bay chân thành và người lớn, em út tâm khẩu phục. Có những người thì mình biết họ sẽ nói gì. Ôi chao, những gì đạo đức, đạo mạo được gỡ xuống từ những cái mặt chai lì những vết nhơ tiểu nhân và hậm hực. Mà thôi, cũng là điều hay cho mình bởi vì những kẻ đó bao giờ cũng cho mình biết những điểm yếu của mình. Lớn lên thôi, trẻ vè hồn nhiên mãi, không thành thằng điên thì người ta cũng sớm ném vào viện tâm thần cho điên luôn như phim Changeling vậy.

Sáng đầu tuần nghe Trịnh, chị Trinh hát. "Có những mặt người không quen là vì, có những cuộc đời vốn rất ngây ngô"

Ôi mẹ ôi, được ngây ngô thì cũng khá!

NHÌN TỪ XA TỔ QUỐC

Ðối diện ngọn đèn
trang giấy trắng như xeo bằng ánh sáng
đêm bắc bán cầu vần vũ trắng
nơm nớp ai rình sau lưng ta
nhủ mình bình tâm nhìn về quê nhà
xa vắng
núi và sông
và vết rạn địa tầng
nhắm mắt lại mà nhìn
thăm thẳm
yêu và đau
quằn quại bi hùng
dù ở đâu vẫn Tổ Quốc trong lòng
cột biên giới đóng từ thương đến nhớ
ngọn đèn sáng trắng nóng mắt quá
ai cứ sau mình lẩn quất như ma


Ai?
im lặng!
Ai?
cái bóng!
Ai?
xin chào người anh hùng bất lực dài ngoẵng
bóng máu bầm đen sóng soải nền nhà
thôi thì ta quay lại
chuyện trò cùng cái bóng máu mê ta
có một thời ta mê hát đồng ca
chân thành và say đắm
Ta là ta mà ta vẫn là ta


vâng - đã có một thời hùng vĩ lắm
hùng vĩ đau thương, hùng vĩ máu xương


mắt người chết trừng trừng không chịu nhắm
vâng - một thời không thể nào phủ nhận
tất cả trôi xuôi - cấm lội ngược dòng
thần tượng giả xèo xèo phi hành mỡ
ợ lên nhồn nhột cả tim gan
Ta đã xuyên suốt cuộc chiến tranh
nỗi day dứt khôn nguôi còn sạn gót chân
nhói dài mỗi bước


Ai?
không ai!
vết bầm đen đấm ngực
xứ sở nhân tình
sao thật lắm thương binh đi kiếm ăn đủ kiểu
nạng gỗ khua rỗ mặt đường làng
Mẹ liệt sỹ gọi con đội mồ lên đi kiện
ma cụt đầu phục kích nhà quan


Ai?
không ai!
vết bầm đen quều quào giơ tay
xứ sở từ bi sao thật lắm thứ ma
ma quái - ma cô - ma tà - ma mãnh.
quỷ nhập tràng xiêu vẹo những hình hài
đêm huyễn hoặc
dựng tóc gáy thấy lòng toang hoác
mắt ai xanh lè lạnh toát lửa ma chơi


Ai?
không ai!
vết bầm đen ngửa mặt lên trời
xứ sở linh thiêng
sao thật lắm đình chùa làm kho hợp tác
đánh quả tù mù trấn lột cả thần linh
giấy rách mất lề
Tượng Phật khóc, Ðức tin lưu lạc
thiện - ác nhập nhằng
công lý nổi lênh phênh


Ai?
không ai
vệt bầm đen tọa thiền
xứ sở thông minh
sao thật lắm trẻ con thất học
lắm ngôi trường xơ xác đến tang thương
tuổi thơ oằn vai mồ hôi, nước mắt
tuổi thơ oằn lưng xuống chiếc bơm xe đạp
tuổi thơ bay như lá ngã tư đường
bịt mắt bắt dê đâu cũng đụng thần đồng
mở mắt... bóng nhân tài thất thểu


Ai?
không ai
vết bầm đen cúi đầu lặng thinh
xứ sở thật thà sao thật lắm thứ điếm
điếm biệt thự - điếm chợ - điếm vườn.
điếm cấp thấp bán trôn nuôi miệng
điếm cấp cao bán miệng nuôi trôn
vật giá tăng
vì hạ giá linh hồn


Ai?
không ai
vết bầm đen vò tai
xứ sở cần cù
sao thật lắm Lãn Ông
lắm mẹo lãn công
giả vờ lĩnh lương
giả vờ làm việc
tội lỗi dửng dưng
lạnh lùng gian ác vặt
đạo chích thành tôn giáo phổ thông
ào ạt xuống đường các tập đoàn quân buôn
buôn hàng lậu - buôn quan - buôn thánh thần buôn tuốt
quyền lực bày ra đấu giá trước công đường


Ai?
không ai
vết bầm đen nhún vai
xứ sở bao dung
sao thật lắm thần dân lìa xứ
lắm cuộc chia ly toe toét cười
mặc kệ cỏ hoang cánh đồng gái góa
chen nhau sang nước người làm thuê
biển Thái Bình bồng bềnh thuyền định mệnh
nhắm mắt đưa chân không hẹn ngày về


Ai?
không ai
vết bầm đen rứt tóc
xứ sở kỷ cương
sao thật lắm vua
vua mánh - vua lừa - vua chôm - vua chỉa
vua không ngai - vua choai choai - vua nhỏ
lãnh chúa xứ quân san sát vùng cát cứ
lúc nhúc cường hào đầu trâu mặt ngựa
luật pháp như đùa - như có - như không
một người đi chật cả con đường


Ai?
không ai
vết bầm đen gập vuông thước thợ
?.?.?.


Ai? Ai? Ai?
không ai
vết bầm đen còng còng dấu hỏi
thôi thì ta trở về
còn trang giấy trắng tinh chưa băng hoại
còn chút gì le lói ở trong lòng
đôi khi nổi máu lên đồng
hồn thoát xác
rũ ruột gan ra đếm
chích một giọt máu đem xét nghiệm
tý trí thức - tý thợ cầy - tý điếm
tý con buôn - tý cán bộ - tý thằng hề
Phật và Ma mỗi thứ tý ty
khốn nạn thân nhau
nặng kiếp phân thân mặt nạ
thì lột mặt nạ đi - lần lữa mãi mà chi
dù dối nữa cũng không lừa được nữa
khôn và ngu cũng có tính mức độ
bụng dạ cồn cào bất ổn làm sao
miếng quá độ nuốt vội vàng sống sít
mất vệ sinh bội thực tự hào

sự thật hôn mê - ngộ độc tự hào
bệnh và tật bao nhiêu năm ủ lại
biết thế nhưng mà biết làm thế nào
chả lẽ bây giờ bắc thang chửi bới
thấy chửi bới nhẹ gian nanh cơ hội
chả lẽ bốc thang cỏ khô nhai lại
lạy ông cơ chế, lạy bà tư duy
xin đừng hót những điều chim chóc mãi
đừng lớn lời khi dân lành ốm đói
vẫn còng làm cho thẳng lưng ăn
đổi mới thật hay giả vờ đổi mới?
máu nhiễm trùng ta có thể thay chăng?
thật đáng sợ ai không có ai thương
càng đáng sợ không còn ai ghét
ngày càng hiếm hoi câu thơ tuẫn tiết


Ta là gì?
ta cần thiết cho ai?
có thể ta không tin ai đó
dù có sao vẫn tin ở con người


dù có sao đừng khoanh tay
khủng khiếp thay ngoảnh mặt bó gối
cái tốt nhiều hơn sao cái xấu mạnh hơn?
những người tốt đang cần liên hiệp lại
dù có sao
vẫn Tổ Quốc trong lòng
mạch tâm linh trong sạch vô ngần
còn thơ còn dân


Ta là dân : vậy thì ta tồn tại
giọt từng giọt
nặng nhọc
nặng nhọc thay
dù có sao
đừng thở dài
còn da lông mọc còn chồi nảy cây

Moscow
5.1988
NGUYỄN DUY

Bấm vào đây (Tội ác của kẻ thù năm 1988)

NGÔN NGỮ TEEN NÊN ĐÚNG CẢNH, ĐÚNG NGƯỜI VÀ ĐÚNG...TUỔI

Thời gian gần đây, "ngôn ngữ teen" (tạm gọi như vậy) với những kiểu nói méo mó về ngữ âm và "ngọng ngiụ" về vốn từ đã lấn át không chỉ trên mạng mà lan ra cả giao tiếp ngoài đời, thậm chí cả trên báo giấy và cũng đã không ít lần vào bài kiểm tra của học sinh. Những từ ngữ kiểu "tém ảnh" (tấm hình), "chời" (trời), "sao zị" (sao vậy)...cứ nhan nhảm khắp mọi nơi mọi chốn.

Những từ "lạ tai" và mới mới kiểu đó, có những văn cảnh sẽ làm cho người đọc cảm thấy vui hơn. Ví dụ, bạn bè bình thường trò chuyện, mình muốn thể hiện những niềm vui của mình. Nhiều khi, không cần phải nói ra mình đang vui vì điều gì mà chỉ cần thấy những từ đó là biết tâm trạng người đối diện như thế nào. Hoặc một tập thể bàn với nhau về trò chơi, về chuyến đi pic nic...

Tuy nhiên, không phải lúc nào, và đặc biệt không phải tuổi nào cũng có thể áp dụng cách nói đó.

Có lần vào Blog một người bạn, tôi dõi theo một entry rất tâm trạng của anh. Anh viết về tuổi thơ anh, về mẹ với một giọng văn nghiêm túc và cảm động. Đọc đến dòng gần cuối hiện lên dòng comment của một cô gái, chợt tôi chưng hửng. Gần như cô không nhập tâm đến những điều anh chia sẻ mà vẫn lại cứ cái kiểu nói méo mó, ngọng ngiụ của "ngôn ngữ teen". Có thể hơi nặng lời khi dùng hai chữ "vô duyên" nhưng không thể không dùng.

Chiều nay, có một người nhắn tin cho tôi. Dù bận họp nhưng tôi vẫn nhắn lại: "xin lỗi, em bận họp, sẽ nhắn lại anh sau". Ngay lập tức một tràng tin nhắn thiếu nghiêm túc với "ngôn ngữ teen" đổ vào điện thoại tôi. Bực mình vì người ta không hiểu mình đang bận là một chuyện, bực thêm vì cái kiểu ăn nói "cưa sừng" chẳng giống ai kia. Tôi lấy làm lạ vì người đó hơn tôi cả chục tuổi và cũng là một trí thức...

Tối nay bố tôi gọi điện, hỏi bố có lỗi thời hay không mà không thể hiểu nổi cách em tôi dùng tiếng lóng: "50 khìn", "nói chiện"...Tôi cũng chỉ nói với bố: Bố cứ nhắc em thẳng thắn là đừng nói với người đối diện những điều không phù hợp với họ dù nó chỉ đơn thuần là vỏ ngôn ngữ.

Cũng như người hài hước, nếu hgài hước đúng lúc, đúng chỗ thì sẽ làm cho mọi thứ vui hơn. Nhưng nếu ngược lại, thì người ta sẽ nghi ngờ chính văn hoá của người hài hước!

"VẶN" LÊ THỊ THÁI HÒA

Một đồng nghiệp nhắn tin: "Con bé Thái Hòa nanh nọc thế nhưng mày cũng chẳng kém. Được đấy. Tám lạng gặp nửa ký". Thì ra cu cậu mới đọc tạp chí Nghề báo, trong đó hai nhà báo Hoàng Nguyên Vũ và Lê Thị Thái Hòa "đấu khẩu". Đây là nội dung toàn bài.
Nhà báo Lê Thị Thái Hòa: “Tôi không muốn bị nhân vật đuổi ra khỏi nhà vì câu hỏi sốc”


Lời tòa soạn:
Lê Thị Thái Hòa (Cát Khuê) được biết đến là một phóng viên văn nghệ sắc sảo của báo Thanh niên, vừa xuất bản tập sách “Cà phê với người nổi tiếng” khá ấn tượng. Hoàng Nguyên Vũ là một phóng viên chuyên viết về ký sự hậu chiến, phóng sự xã hội và hiện là phóng viên mảng nội chính của báo Phụ nữ TP.HCM. Từng “xoay” hàng trăm nhân vật, lần này, Thái Hòa bị Nguyên Vũ “xoay” khá kỹ ở cuộc trò chuyện này.

HOÀNG NGUYÊN VŨ: *Từ một người làm phim tài liệu, "đùng một cái" chị chuyển sang làm báo và ở lại hẳn Sài Gòn. Một lý do, chị sẽ nói?

LÊ THỊ THÁI HOÀ: -Một lý do? Khó nói nhỉ!

HNV: *Thì hai, ba lý do cũng được?

LTTH: -Có ngàn vạn lý do cho sự thay đổi và dịch chuyển "lớn lao" đó, bởi nó làm cuộc đời tôi rẽ ngoặt sang hướng khác hẳn đi. Nhưng tôi lại nhớ cái khung cửa sổ của tiệm cafe Brodard ngày xưa, khi tôi ngồi đó với hai người bạn, tôi nhìn thấy gió và nắng. Tháng 6, Hà Nội đang nắng như đổ lửa mà Sài Gòn là mùa mưa...Tôi muốn ở lại nơi này, không muốn trở về nữa.

HNV:*Chỉ tại một cơn mưa thôi ư? Hình như đây không phải là một Lê Thị Thái Hoà tỉnh queo, thông minh mà tôi đã gặp?

LTTH: Cảm nhận của người khác về tôi cũng là sự ngạc nhiên. Tôi nghe người ta khen mình thông minh từ khi còn rất nhỏ đến mức tôi càng lớn càng thấy mình... ngu! Lớn thì biết sợ hơn để thấy mình chẳng là quái gì, chắc vậy. Nếu bạn thấy tôi tỉnh queo, thông minh thì chắc là tôi đã diễn rất tốt!

HNV:*Có thể. Nhưng không ai diễn qua mắt được câu chữ. Đọc chị, tôi thấy ở đó những lý lẽ càng chứng minh cái tỉnh và thông minh ấy. Tôi muốn chị thuyết phục tôi hơn, về sự trả lời khác...

LTTH: Tôi đã bắt đầu việc viết báo với sự thật thà mà sau này tôi biết là hiếm có. Đến khi tôi bắt đầu biết cách "làm duyên" với câu chữ của mình, sự thật thà ấy cũng thật thà bỏ tôi mà đi. Tôi đã từng bị nhận diện vì quá cá nhân với những bài viết hay bài phỏng vấn, có lẽ bởi vì tôi yêu bản thân mình quá chăng? Nhưng mà nếu đọc lại, tôi thấy nỗi buồn hay sự yếu mềm của mình còn lớn hơn và đau hơn những gì tôi bộc lộ được ra. Nếu bạn nhận ra, có lẽ vì tôi đã thiếu kinh nghiệm!

HNV: *Tôi không nghĩ vậy. Tôi thấy chị thật thà đến nỗi hỏi nhân vật mà không cần quan tâm việc người ta có tự ái hay không. Nhưng dù họ tự ái hay không thì chị đã có những bài phỏng vấn rất dễ đọc và khá riêng biệt. Sự thật thà trong khi phỏng vấn có phải là điều chị luôn ý thức khi làm việc?

LTTH: Tôi nhường lời cho bạn Hà Kin nói về tôi : Bài phỏng vấn của chị Cát Khuê phần nhiều là về tâm sự, là sự tâm tình như hai người bạn giữa người phỏng vấn và được phỏng vấn hơn là một cuộc phỏng vấn thông thường, để nhìn nhân vật ở góc cạnh "là mình" nhất, gần gũi nhất. Vậy nên nó không phải chỉ là những câu hỏi chỉ để "thỏa mãn sự tò mò của thiên hạ" tới mức cứ...biết tỏng là gì!

HNV: *Tôi đã đọc nhiều bài phỏng vấn của chị. Tôi thấy một điều chị phỏng vấn đàn ông hay hơn phụ nữ...

LTTH: -Tôi là một người đàn bà, tôi chưa già và giới tính xác định rõ ràng!

HNV*Hay đúng hơn, chị làm cho những quý ông nổi tiếng nói về phụ nữ rất đặc biệt, nên hễ đọc bài phỏng vấn nào về quý ông tôi cũng đều chờ đợi điều đó. Có nhân vật nào nói thẳng với chị là họ không thích trả lời những câu hỏi như vậy không?

LTTH: Không! Có lẽ tôi đến gặp họ như một người phụ nữ hơn là một "bà nhà báo" nên họ dễ mở lòng với tôi hơn chăng?

HNV: *Vì tôi là đàn ông nên tôi nghĩ tôi nên tự khám phá chất phụ nữ trong chị. Nhưng bạn đọc của tôi không phải tất cả đều đàn ông, nên tôi muốn chị nói đôi nét về người phụ nữ trong mình?

LTTH: Mới gần đây thôi, chị bạn thân thiết đã làm tôi bật cười khi nói: tiếc thật, tiếc thật, em là một người phụ nữ nấu ăn ngon mà mỗi chiều hiện tại lại không có người đàn ông của mình để nấu thì cuộc đời này có phí hay không? Tôi là người được nuôi dạy theo cách cổ điển, nghĩa là trong nhà tôi đàn ông không phải làm gì, phụ nữ đã quen chiều chuộng họ. Tôi nhớ mùa đông miền Bắc, mẹ tôi mỗi sáng không bao giờ quên lấy kem đánh răng vào bàn chải cho bố tôi và nước ấm nóng để ông rửa mặt.

Người đàn ông nào tôi yêu và sống bên tôi, giữ được tôi như bố tôi đã giữ được mẹ đến cuối đời ông chắc chắn sẽ được tôi "yêu" theo cách ấy!

HNV*Có lẽ vậy nên người phụ nữ trong chị luôn muốn nổi loạn? Và cả trong những bài phỏng vấn, chị cũng thường hay hỏi những nữ nghệ sĩ có phải là người nổi loạn hay không?

LTTH: Tôi bị ám ảnh thì đúng hơn. Khi tôi muốn được sống đơn giản như là mình muốn, đôi chút gì như hơi hướng của tự do cũng lập tức bị kết tội là "làm loạn".

Sóng trong tách trà thì vẫn là sóng, cái hẹp hòi của những người đàn ông xung quanh đã làm tôi ám ảnh đến thế chăng?

HNV:*Có công bằng không khi nói về đàn ông như thế? Những người đàn ông chị phỏng vấn, tôi thấy chị ít khai thác khía cạnh mà chị vừa nói với tôi...

LTTH: Những cay đắng của cuộc đời và sự bất an thường trực của phụ nữ chẳng toàn đến từ đàn ông đó ư? Tôi đã từng đem cái "định kiến" ấy nói với Nguyễn Ngọc Tư, nói với Chu Lai hay Nguyễn Quang Lập.

HNV: *Chu Lai, Nguyễn Quang Lập đâu đại diện cho tất cả đàn ông, Nguyễn Ngọc Tư thì lại càng không rồi!

LTTH: Họ đại diện cho chính bản thân họ, và đàn ông cũng như phụ nữ đâu cần ai đại diện cho giới tính của mình ngoài chính họ đâu? Nhưng giống như Xuân Quỳnh, tôi cũng hay thầm nghĩ: "Anh thân yêu, người vĩ đại của em. Anh là mặt trời, em chỉ là hạt muối. Một chút mặn giữa đại dương vời vợi, Loài rong rêu không ai biết bao giờ..."

HNV: *Chỉ nói vậy về đàn ông đã nhé. Những nhân vật nữ của chị thường là những "gạo cội" trong nghề, kín đáo, nghiêm túc. Ấy nhưng chị đã khai thác được họ ở những tâm sự ít ai biết dù những người đó không xa lạ với công chúng. Sự đồng cảm, tìm hiểu kỹ về nhân vật đã đủ để chị làm được điều đó?

LTTH: Một phần nữa, do cái nhìn. Tôi hài lòng vì thân phận phụ nữ của mình đến mức chưa bao giờ từng ước được là đàn ông. Nhưng tôi biết cái nhìn của mình hay chủ quan. Khi tôi buồn, tôi nhìn những người phụ nữ cũng buồn rầu và bắt đầu sự chia sẻ bằng sự mặc định, là họ cũng có những nỗi buồn thầm kín chứ, chắc chắn là thế, đằng sau ngay cả gương mặt tươi cười nhất kia! Ngạc nhiên không, những người phụ nữ tôi từng gặp, họ dễ dàng hơn nếu tôi gặp họ khi tôi đang buồn!

HNV: *Mỗi bài viết của chị thường trên 3000 chữ. Ở đó không có câu hỏi sốc, mà là những câu hỏi hơi "cổ điển". Có bao giờ chị muốn sốc hơn để thoả một phần nào đòi hỏi của người đọc khi tính cách chị có thể hoàn toàn làm được điều đó?

LTTH: Tôi không hiểu tại sao lại cần câu hỏi sốc? Tôi chưa hề muốn bị nhân vật đuổi ra khỏi nhà hay thậm chí là... đánh cho một trận cho chừa! Tôi thích được nhẹ nhõm hỏi và tôi tìm được sự thú vị từ chính những câu trả lời của họ. Nếu sốc, đó là do thông tin sốc. Người đọc cũng không cần thêm phần bị ô nhiễm bởi những thông tin hay cái nhìn phiến diện của nhà báo tạo ra.

HNV: *Thẳng thắn ra là làng báo văn nghệ giờ ít có bài hay và sâu để đọc, cũng như người viết có tầm. Chị cũng như bài viết của mình, kỹ càng, khó tính và hơi ngạo ngược. Chị có thấy mình lẻ loi khi không thuộc về số đông?

LTTH: Nhìn phía nào để thấy là số đông? nếu nhìn những người giống mình thì tôi thấy mình còn loãng quá! Tôi kỹ càng, khó tính vì tôi yêu câu chữ của mình. Sự ngạo ngược nếu có cũng là bản tính trời sinh. Tôi chẳng ước được thế. Tôi cũng có khi thèm lắm mình ngu ngơ, nhịn nhục, và cam chịu đủ điều. Vì tôi thấy nếu có đủ đức tính đó có khi mình viên mãn với cuộc sống này lắm đấy! Cảm ơn bạn về chữ "lẻ loi", nó là một hình ảnh trong tấm gương không nịnh mặt mà tôi đang soi chăng, Dù thực lòng, tôi chẳng muốn thế một chút nào!

HNV: *Một người bạn tôi nói thích đọc Thanh niên tuần san là vì bài trò chuyện của chị (hình bóng này không biết có nịnh mặt hay không). Thời gian này, chị vắng bóng hẳn trên TNTS. Cuốn Cafe với người nổi tiếng là một điểm dừng của chị tại chuyên mục này trên TNTS?

LTTH: “Có những niềm riêng làm sao khó nói, nên khi xuôi tay còn chút ngậm ngùi!” Câu hỏi làm tôi chợt nhớ câu hát này. Và có phải là câu hỏi không? Khi tôi chẳng muốn trả lời!

HNV: *Nhiều người đến với nghề báo rồi lại ra đi vì không phù hợp hoặc quá chán nó. Riêng chị, đang ở trạng thái nào với nghề?

LTTH: Tôi yêu cuộc sống này và trong một phần đó có nghề nghiệp mà tôi đã chọn lựa. Làm việc là một thái độ sống tích cực nhất. Mỗi sáng thức giấc, sau một cốc cafe americano nóng ấm ở quán Gloria Jeans Coffees (Brodard xưa kia), check mail, thấy những mail công việc bao giờ cũng làm tôi nhận ra một ngày mới thật đẹp. Trạng thái này tốt, nếu nhìn từ hướng được độc lập, được làm việc và tương đối có trách nhiệm với công việc. Nhưng trạng thái này cũng là xấu, rất xấu khi nhìn mà xem, một người đàn bà là tôi đang đặt hết vui buồn của mình không phải vào một người đàn ông, một gia đình mà là công việc!

HNV: *Chân lý cũ, hạnh phúc là có một việc để làm, có một ai để yêu và một điều gì đó để hy vọng. Điều thứ hai đang là nỗi buồn của chị? Còn điều thứ ba?

LTTH: Tôi chưa bao giờ không yêu ai, thế nên nỗi buồn không phải. Hi vọng ư? Tôi luôn cầu an cho những người thân yêu của mình, điều đó quan trọng hơn cho tôi.

HNV: *Trong cuốn sách của mình, chị đề tặng ba người: người bố đã khuất, người mẹ ở xa và người viết ra cuốn sách. Giấc mơ một gia đình luôn ám ảnh chị? Một người phụ nữ cứng rắn, sắc sảo cũng là người phụ nữ cô đơn và yếu đuối nhất?

LTTH: Bạn đã rất tinh khi nhận ra điều đó. Tôi kém duyên với hạnh phúc, thứ hạnh phúc thông thường nhất mà những người phụ nữ quanh tôi không khó khăn có được. Cái chết của bố là cú sốc lớn nhất trong cuộc đời tôi, đến mức tôi tin rằng sau đó tôi sẽ không bao giờ còn có thể đau lòng hơn được nữa. Bố tôi là một sợi dây neo bền chắc níu kéo tôi sống với những chuẩn mực phụ nữ, có hình bóng của mẹ tôi. Sau đó là bóng đêm. Nhưng tôi không yếu đuối đâu, nói thế, nhiều người đàn ông lại cười cho mất!

HNV*Cười hay khóc ở một chừng mực nào đó của người đời đâu quá quan trọng! Tôi rất thích khi chị từng nói rằng "là số phận của tôi, tôi có quyền lựa chọn cách sống của mình". Điều này có nên hiểu là một sự tự vệ với cuộc đời?

LTTH: Khi tôi nói tôi muốn, có nghiã là tôi đã từng không có quyền được muốn! Đúng không? Sự tự vệ ư? Tôi từng thích một câu thoại trong kịch bản phim "Tận cùng là biển" của Phan Đăng Di "Nếu không biết tự vệ, bọn đàn ông sẽ biến thế giới này thành nhà thổ mất"!

HNV: *Lại vẫn là đàn ông. Chị quên mất tôi cũng là đàn ông chăng, đồng nghiệp?

LTTH: Có lẽ bạn đang mất bình tĩnh trước sự tự vệ của tôi chăng?

HNV: *Ồ, tôi đang mất bình tĩnh trước một người phụ nữ làm báo thì đúng hơn. Chị có quan tâm không khi người ta hay nghĩ này nghĩ nọ về phụ nữ làm báo?

LTTH: Tôi nghĩ miệng thế gian như làn sóng biển. Họ nói sao cũng được, nhưng những gì mà phụ nữ làm báo "được"cũng nhiều hơn là "mất" mà? Mà mất gì nhỉ? Mất duyên hay mất xinh?

HNV: *Tôi không thuộc số đó nên sẽ không trả lời. Trở lại với Cafe với người nổi tiếng, phải công nhận chị có kiến thức dày và vốn sống nhiều. Vậy nhưng có bao giờ chị thấy thiếu tự tin với nhân vật nào đó?

LTTH: Tôi thường xuyên thiếu tự tin với nhân vật. Và ý thức được điểm yếu đó cũng là cách tìm ra được hướng để không phải mò mẫm. Vì thế các cuộc trò chuyện của tôi không phải vì tôi sắc sảo hay thông minh hơn đồng nghiệp, mà chắc chắn là vì tôi đã dày công với background của họ trước khi bắt đầu đến gần họ hơn. Tôi thường hay bối rối nhất trước đàn ông đẹp trai! Vì thế những bài viết về họ cũng hay hơn người thường! Bạn có nhận ra không?

HNV: *Ồ, vì tôi không đánh đồng bài hay với đàn ông đẹp trai nên chắc tôi phải xem thêm. Tôi muốn hỏi ngược lại câu hỏi trên, có nhân vật nào chị yêu quý nhưng chị đã mất hết cảm tình khi chị hẹn người ta phỏng vấn? Hoặc cũng có những nhân vật phỏng vấn xong về chị chẳng buồn viết?

LTTH: Có chứ! Cafe và tán dóc nhiều chuyện rồi thậm chí đi coi phim cùng nhau nhưng khi hẹn phỏng vấn, người ta vẫn làm cho tôi ngỡ ngàng. Bởi vì họ nhạt, và rỗng. Nói chuyện lan man thì cái gì cũng lưng chừng hay, lưng chừng thú vị, nhưng khi hỏi sâu hơn thì câu chuyện khác hẳn đấy! Lỗi tại tôi, tại tôi mọi đằng, vì có thể họ vẫn là họ thôi, tại tôi cứ kỳ vọng quá chăng?

HNV: *Những nhân vật của chị đa phần là người nổi tiếng đúng nghĩa chữ tài năng. Ở một góc độ nào đó có thể thấy đó là nhân vật cùng tuyến-tích cực. Chị có muốn sẽ thực hiện một cuốn sách đơn thuần phản biện để giúp người đọc hiểu rõ về những nhân vật cả tốt lẫn xấu?

LTTH: Câu hỏi này làm tôi giật mình. Nhân vật đầu tiên của tôi là một anh chàng bán nước hoa với giấc mơ tỷ phú! Tôi tin anh ta một cách ngây thơ. Rồi sau đó tôi đã thử để thấy chính mình cũng bị lừa! Anh ta bán nước hoa rởm! Vậy mà tôi đã khen anh ta hết lời đến thế! Nên thực lòng tôi vẫn thích phỏng vấn hơn là viết bài về nhân vật. Không phải tôi lười, mà tôi muốn nhân vật chịu trách nhiệm về cái họ sẽ phát ngôn hơn tôi tự cho cái quyền "phán xét" về họ. Phản biện ư? Tôi chưa nghĩ đến điều đó!

HNV: *Thực ra câu hỏi đó không chỉ là của tôi mà của một số đồng nghiệp nữa, họ nói chị thích hợp với phỏng vấn phản biện. Tại sao không nhỉ? Vì trong làng văn nghệ, có phải cái gì cũng tốt đẹp đâu?

LTTH: Nếu thế thì chờ cuốn sách thứ 2 của tôi nhé, khi đó tôi chọn sự phản biện nhiều cho các nhân vật không phải giải trí! Tôi thấy nhiều tính phản biện trong đó hơn!

HNV *Không phải giải trí? Hay không phải của làng giải trí?

LTTH: Cả hai!

HNV: *Vậy tôi sẽ chờ. Xin cảm ơn chị về cuộc trò chuyện!